प्रकृति, आध्यात्म र स्वास्थ्यलाई जीवनसँग जोड्ने एउटा फरक सोच
डि.बि. पराजुली
कहिलेकाहीँ जीवनमा देखिएका सामान्य दृश्यले पनि मनमा गहिरो प्रश्न जन्माउँछन्। ती प्रश्नले हामीलाई सोच्न बाध्य बनाउँछन् र जीवनलाई हेर्ने दृष्टिकोण नै बदलिदिन्छन्। एक दिन मैले एक जना डाक्टरको हातमा धार्मिक ग्रन्थ देखें। आधुनिक चिकित्सा विज्ञानमा विश्वास गर्ने, बिरामीको उपचारमा दिनरात खटिने चिकित्सकको हातमा धार्मिक पुस्तक देख्दा मेरो मनमा अनेकौँ विचार उब्जिए। त्यही समयमा अस्पतालभित्र रहेको मन्दिरले पनि मेरो ध्यान तान्यो। मनमा प्रश्न उठ्यो—के चिकित्सा विज्ञान र आध्यात्म एकअर्काका विरोधी हुन् ? के प्रकृति, धर्म, आध्यात्म र आधुनिक उपचार पद्धति एकै ठाउँमा जोडिन सक्दैनन् ? के अस्पताल केवल रोगको उपचार गर्ने ठाउँ मात्र हो, कि मानिसको शरीरसँगै मन र आत्मालाई पनि शान्ति दिने पवित्र स्थल बन्न सक्छ ? मलाई लाग्छ, स्वास्थ्यलाई औषधि र उपचारसँग सीमित गरेर हेर्नु हुँदैन। स्वास्थ्य भनेको शरीर, मन, विचार, वातावरण र जीवनशैलीबीचको सन्तुलन हो।
मानव सभ्यताको सुरुवातदेखि नै मानिस प्रकृतिसँग जोडिएर बाँचेको छ। हाम्रा पुर्खाहरूले वनजङ्गल, जडीबुटी, पानी, घाम, हावा र माटोबाट जीवनका अनेकौँ ज्ञान प्राप्त गरे। हाम्रो वरिपरि रहेका वनस्पति, जडीबुटी र प्राकृतिक स्रोतहरू केवल वातावरणका सुन्दर पक्ष मात्र होइनन्, ती मानव जीवनका अमूल्य सम्पत्ति पनि हुन्। तुलसी, बेसार, अदुवा, गुर्जो, नीम, अमला र अन्य वनस्पतिहरू परम्परागत जीवनशैलीमा लामो समयदेखि प्रयोग हुँदै आएका छन्। तर यस्ता प्राकृतिक पदार्थको प्रयोग गर्दा पनि वैज्ञानिक प्रमाण, मात्रा, गुणस्तर र व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्थालाई ध्यान दिन आवश्यक छ। प्रकृतिमा औषधीय सम्भावना छ भन्दैमा सबै प्राकृतिक वस्तु सुरक्षित हुन्छन् भन्ने होइन। त्यसैगरी, आधुनिक औषधि रसायनबाट बनेका छन् भन्दैमा ती सबै हानिकारक हुन्छन् भन्ने पनि होइन। मुख्य कुरा हो—हामीले औषधिको प्रयोग विवेकपूर्ण ढङ्गले गर्न सिक्नुपर्छ।
आजको समयमा सामान्य टाउको दुखाइदेखि सामान्य रुघाखोकीसम्म पनि मानिस औषधिको खोजीमा दौडिन्छन्। कतिपय अवस्थामा चिकित्सकको सल्लाहबिना नै औषधि सेवन गर्ने प्रवृत्ति बढिरहेको छ। विशेषगरी एन्टिबायोटिक औषधिको अनावश्यक प्रयोगले भविष्यमा गम्भीर स्वास्थ्य चुनौती निम्त्याउन सक्छ। शरीरलाई आवश्यक नपरेको औषधि प्रयोग गर्नु स्वास्थ्यप्रतिको जिम्मेवारी होइन। हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने औषधि रोग निको पार्ने माध्यम हो, जीवनशैलीको विकल्प होइन। सन्तुलित भोजन, नियमित व्यायाम, पर्याप्त निद्रा, स्वच्छ वातावरण, सकारात्मक सोच र तनाव व्यवस्थापनले धेरै स्वास्थ्य समस्याको जोखिम घटाउन मद्दत गर्न सक्छन्।
हरेक समस्याको समाधान औषधि मात्र होइन। कतिपय अवस्थामा खानपान सुधार, आराम, व्यायाम र जीवनशैली परिवर्तन पनि उपचारको महत्त्वपूर्ण हिस्सा बन्न सक्छन्। तर गम्भीर रोग, सङ्क्रमण वा दीर्घरोगको अवस्थामा चिकित्सकले दिएको औषधि आफैँ रोक्नु वा प्राकृतिक उपचारको भर पर्नु उचित हुँदैन। हाम्रो उद्देश्य औषधिको विरोध गर्नु होइन, औषधिमाथिको अनावश्यक निर्भरता घटाउनु हो। औषधिको सही प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्नु हो।
अस्पतालमा बिरामीहरू केवल शारीरिक पीडा लिएर आउँदैनन्। उनीहरू आफ्नो जीवनप्रतिको चिन्ता, परिवारप्रतिको माया, भविष्यप्रतिको अनिश्चितता र कहिलेकाहीँ अन्तिम आशा बोकेर आउँछन्। यस्तो अवस्थामा अस्पतालभित्रको मन्दिरले बिरामी र उनका आफन्तलाई मानसिक शान्ति, आत्मविश्वास र आशाको अनुभूति गराउन सक्छ। धार्मिक आस्था मानिसको व्यक्तिगत विश्वास हो। कसैका लागि भगवान् शिव, कसैका लागि बुद्ध, कसैका लागि अल्लाह, कसैका लागि ईश्वर र कसैका लागि प्रकृति नै परमशक्ति हुन सक्छ। त्यसैले अस्पतालभित्रको मन्दिर केवल पूजाआजा गर्ने ठाउँ मात्र नभई मानवीय संवेदना, आशा र सकारात्मक ऊर्जाको प्रतीक बन्न सक्छ। तर एउटा कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ—मन्दिरले उपचारको विकल्प दिन सक्दैन, र चिकित्साले पनि मानिसको आध्यात्मिक आस्थालाई अस्वीकार गर्न आवश्यक छैन। यी दुवैको आ-आफ्नै महत्त्व छ।
मैले डाक्टरको हातमा धार्मिक ग्रन्थ देख्दा एउटा कुरा महसुस गरेँ—मानिसलाई बुझ्न शरीरको ज्ञान मात्र पर्याप्त हुँदैन, मन र विचारलाई बुझ्ने संवेदनशीलता पनि आवश्यक हुन्छ। चिकित्सकले शरीरको उपचार गर्छन्। आध्यात्मले मानिसलाई आत्मचिन्तन, धैर्य, करुणा र सकारात्मक सोचतर्फ प्रेरित गर्न सक्छ। धार्मिक ग्रन्थ पढ्ने चिकित्सक हुनुको अर्थ विज्ञानबाट टाढा हुनु होइन। बरु ज्ञानका विभिन्न पक्षलाई बुझ्ने प्रयास पनि हुन सक्छ। साँचो चिकित्सक त्यो हो, जसले बिरामीलाई केवल रोगको नामबाट होइन, एउटा संवेदनशील मानवका रूपमा हेर्छ। बिरामीको पीडा बुझ्ने, परिवारको चिन्ता महसुस गर्ने र उपचारसँगै आश्वासन दिने चिकित्सकले बिरामीको मनमा छुट्टै स्थान बनाउन सक्छ।
अबको स्वास्थ्य सोच केवल अस्पताल, औषधि र परीक्षणमा सीमित हुनु हुँदैन। हामीले यस्तो जीवनशैली विकास गर्नुपर्छ, जहाँ प्रकृतिको संरक्षणलाई स्वास्थ्यसँग जोडियोस्, आध्यात्मलाई मानसिक शान्तिसँग जोडियोस् र आधुनिक चिकित्सालाई वैज्ञानिक उपचारसँग जोडियोस्। हाम्रा घरमा औषधिको थुप्रो बढाउनुभन्दा रोग लाग्न नदिने वातावरण निर्माण गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। हामीले बालबालिकालाई प्रकृतिसँग खेल्न सिकाउनुपर्छ। ज्येष्ठ नागरिकलाई शान्त र सम्मानजनक वातावरण दिनुपर्छ। युवालाई स्वस्थ खानपान, नियमित व्यायाम र सकारात्मक सोचको महत्त्व बुझाउनुपर्छ। अस्पतालहरूले पनि सम्भव भएसम्म हरियाली, स्वच्छ हावा, शान्त वातावरण, ध्यान तथा मानसिक स्वास्थ्य परामर्शका सुविधा विस्तार गर्न सक्छन्। यस्ता प्रयासले उपचारको वातावरणलाई अझ मानवीय बनाउन सक्छ। हामीले प्रकृतिलाई केवल उपयोग गर्ने वस्तु होइन, जीवनको आधारका रूपमा बुझ्नुपर्छ। आध्यात्मलाई अन्धविश्वास होइन, आत्मअनुशासन र सद्भावको माध्यमका रूपमा ग्रहण गर्नुपर्छ। विज्ञानलाई अस्वीकार होइन, मानव कल्याणको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा सम्मान गर्नुपर्छ।
जब मैले डाक्टरको हातमा धार्मिक ग्रन्थ देखें, मेरो मनमा एउटा नयाँ सोच जन्मियो। अनि अस्पतालभित्र मन्दिर देख्दा लाग्यो—मानिसको उपचार गर्ने ठाउँमा आशा र आस्थाको स्थान पनि रहेछ। हामीले बुझ्नुपर्ने सत्य यही हो—स्वस्थ जीवनका लागि औषधि मात्र पर्याप्त हुँदैन, स्वस्थ जीवनशैली पनि आवश्यक छ। शरीरलाई उपचार चाहिन्छ, मनलाई शान्ति चाहिन्छ र जीवनलाई प्रकृतिसँगको सम्बन्ध चाहिन्छ। प्रकृतिले हामीलाई बाँच्न सिकाउँछ। आध्यात्मले जीवनको अर्थ बुझ्न प्रेरित गर्छ। विज्ञानले रोगसँग लड्ने ज्ञान र साधन दिन्छ। यी तीनै पक्षलाई सन्तुलित रूपमा जीवनमा अपनाउन सके मात्र स्वस्थ, सुखी र अर्थपूर्ण समाज निर्माण गर्न सकिन्छ। हामीले अस्पतालमा बिरामीको उपचार मात्र होइन, समाजमा रोग लाग्न नदिने संस्कार पनि विकास गर्नुपर्छ। औषधि आवश्यक पर्दा औषधि, प्रकृति आवश्यक पर्दा प्रकृति र मन कमजोर हुँदा आध्यात्मिक शान्ति—यही हो स्वस्थ जीवनको सन्तुलित मार्ग। किनकि अन्ततः हाम्रो लक्ष्य औषधि धेरै सेवन गर्ने समाज निर्माण गर्नु होइन, औषधिको अनावश्यक आवश्यकता नै कम पर्ने स्वस्थ समाज निर्माण गर्नु हो। प्रकृतिसँग नजिक बनौँ, आध्यात्मसँग जोडिऔँ, विज्ञानलाई सम्मान गरौँ र जीवनलाई स्वस्थ बनाऔँ।
— डि.बि. पराजुली
मिडियाकर्मी
