— डि.बि. पराजुली
काठमाडौं बदलिएको छ। केवल सडक, घर र अग्ला भवनले मात्र होइन, सूचना प्रवाहको शैलीले पनि। एक समय थियो, सार्वजनिक समस्या उठाउन नागरिकले अखबार कुर्नुपर्थ्यो, रेडियोको समाचार पर्खनुपर्थ्यो वा टेलिभिजनको क्यामेरा खोज्नुपर्थ्यो। आज एउटा मोबाइल फोन, एउटा फेसबुक लाइभ र एउटा नागरिकको दृढ इच्छाशक्ति पर्याप्त हुन सक्छ। यही परिवर्तनको केन्द्रमा देखिने नाममध्ये एक हुन् मुकुन्द सिलवाल।
काठमाडौंको उत्तरी भेगका बासिन्दाका लागि यो नाम अपरिचित छैन। सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्नेहरूका लागि त झन् झन् परिचित। सडकको खाल्डाखुल्डीदेखि सार्वजनिक जग्गाको संरक्षणसम्म, स्थानीय सरकारको कामकारबाहीदेखि समुदायका समस्या र विवादसम्म, विभिन्न विषयमा उनी निरन्तर फेसबुकमार्फत आवाज उठाइरहेका देखिन्छन्।
उनी कुनै निर्वाचित जनप्रतिनिधि होइनन्। कुनै सरकारी नियामक निकायका अधिकारी पनि होइनन्। तर सामाजिक सञ्जालको प्रभावशाली युगमा उनले आफूलाई एउटा सक्रिय नागरिक निगरानीकर्ताको भूमिकामा उभ्याएका छन्।
हरेक सामाजिक अभियन्ताको कथा कुनै न कुनै असन्तुष्टिबाट सुरु हुन्छ। समाजमा देखिएका समस्या, सार्वजनिक निकायको बेवास्ता, नागरिकको आवाज नसुनिने अवस्था वा स्थानीय तहमा देखिने अनियमितताले धेरै मानिसलाई गुनासो गर्न बाध्य बनाउँछ। तर सबैले त्यसलाई सार्वजनिक मुद्दा बनाउँदैनन्। मुकुन्द सिलवालले भने आफ्नो असन्तुष्टिलाई सामाजिक सक्रियतामा रूपान्तरण गर्ने बाटो रोजे। उनको फेसबुक गतिविधि हेर्दा एउटा कुरा स्पष्ट देखिन्छ—उनी आफूले देखेका विषयलाई सार्वजनिक बहसको केन्द्रमा ल्याउन चाहन्छन्। कहिले सडकको अवस्था, कहिले खानेपानीको समस्या, कहिले सामुदायिक सम्पत्तिको संरक्षण, कहिले स्थानीय विकास आयोजनाको सुस्त गति—यी विषयहरू उनको सामाजिक सञ्जालमा बारम्बार दोहोरिन्छन्।
कतिपयका लागि यो सक्रियता प्रेरणादायी छ। कतिपयका लागि विवादास्पद तर सामाजिक परिवर्तनका इतिहास हेर्ने हो भने विवाद र सक्रियता सधैं सँगै हिँड्ने गरेका छन्।
आजको समाजमा फेसबुक केवल सामाजिक सञ्जाल होइनस यो जनमत निर्माण गर्ने सबैभन्दा शक्तिशाली माध्यममध्ये एक बनेको छ। मुकुन्द सिलवालले यही माध्यमलाई आफ्नो प्रमुख प्लेटफर्म बनाएका छन्। कुनै सार्वजनिक समस्या देखिएमा उनी प्रत्यक्ष स्थलमा पुग्छन्। मोबाइल क्यामेरा खोल्छन्। भिडियो बनाउँछन्। लाइभ प्रसारण गर्छन्। सम्बन्धित निकायसँग प्रश्न गर्छन्। नागरिकलाई जानकारी दिन खोज्छन्। उनको शैली परम्परागत पत्रकारिताभन्दा फरक छ। पत्रकारिताले तथ्य पुष्टि गरेर समाचार दिन्छ। सामाजिक अभियन्ताले भने नागरिकको दृष्टिकोणबाट प्रश्न उठाउँछ। सिलवालको गतिविधि पनि यही दोस्रो धारसँग बढी नजिक देखिन्छ। उनका समर्थकहरू भन्छन्, “यदि यस्ता मानिसहरू नहुने हो भने धेरै सार्वजनिक समस्या कहिल्यै बाहिर आउँदैनन्।” आलोचकहरू भने भन्छन्, “सामाजिक सञ्जालमा उठाइने सबै कुरा तथ्यमा आधारित नहुन सक्छन्।” यी दुई दृष्टिकोणबीचको बहस आजको डिजिटल समाजको वास्तविक चित्र हो।
नेपालमा पछिल्लो दशकमा ‘सिटिजन जर्नालिज्म’ अर्थात् नागरिक पत्रकारिताको प्रभाव बढेको छ। पहिला समाचार संस्थाले मात्र सार्वजनिक मुद्दा उठाउँथे। अहिले सर्वसाधारण नागरिकले पनि भिडियो, फोटो र प्रत्यक्ष प्रसारणमार्फत समाजका मुद्दा सार्वजनिक गर्न थालेका छन्। मुकुन्द सिलवाल यही प्रवृत्तिको प्रतिनिधि पात्र जस्तै देखिन्छन्। उनले उठाएका कतिपय विषय स्थानीय तहसम्म सीमित हुन्छन् तर सामाजिक सञ्जालको शक्तिले ती विषयलाई हजारौं मानिससम्म पुर्याइदिन्छ। यसले दुईवटा परिणाम दिन्छ। पहिलो, सम्बन्धित निकायमाथि सार्वजनिक दबाब बढ्छ। दोस्रो, नागरिकहरू पनि सार्वजनिक विषयप्रति सचेत बन्न थाल्छन्।
सामाजिक सञ्जालको संसारमा एउटा जटिल प्रश्न सधैं रहन्छ—मानिसहरू सक्रियता गर्छन् कि लोकप्रियताका लागि सक्रिय देखिन्छन् ? यो प्रश्न मुकुन्द सिलवालमाथि पनि बेला–बेलामा उठ्ने गरेको देखिन्छ। सामाजिक सञ्जालमा धेरै फलोअर हुनु आफैंमा उपलब्धि होइन तर धेरै फलोअर भएपछि जिम्मेवारी बढ्छ। किनकि हजारौं मानिसले हेर्ने सामग्रीले जनमत प्रभावित गर्न सक्छ। त्यसैले सामाजिक अभियन्ताको सबैभन्दा ठूलो शक्ति केवल आवाज उठाउनु होइन, उठाइएको आवाजको विश्वसनीयता कायम राख्नु पनि हो। मुकुन्द सिलवालको सामाजिक यात्राको मूल्याङ्कन गर्दा यही पक्ष महत्वपूर्ण देखिन्छ।
सार्वजनिक जीवनमा रहने व्यक्ति आलोचनाबाट मुक्त हुन सक्दैन। सामाजिक सञ्जालको युगमा आलोचना झन् तीव्र हुन्छ। कुनै भिडियो पोस्ट गरेपछि समर्थन आउँछ, विरोध आउँछ, प्रशंसा आउँछ, आरोप आउँछ। मुकुन्द सिलवाल पनि यही यथार्थबाट अलग छैनन्। उनका समर्थकहरूले उनलाई ‘निर्भीक आवाज’ भन्छन्। आलोचकहरूले ‘अत्यधिक हस्तक्षेपकारी’ भएको टिप्पणी गर्छन्। तर सामाजिक अभियानको इतिहासले एउटा कुरा देखाउँछ—सार्वजनिक प्रश्न उठाउने व्यक्तिहरू प्रायः दुई ध्रुवबीच उभिएका हुन्छन्। उनीहरूलाई कसैले नायक देख्छन्, कसैले समस्या।
उत्तरी काठमाडौंका विभिन्न समुदायमा उनको उपस्थिति सामाजिक सञ्जालको सीमाभन्दा बाहिर पनि देखिन्छ। स्थानीय विषयमा हुने छलफल, सार्वजनिक बहस र समुदायसँग सम्बन्धित मुद्दाहरूमा उनको नाम जोडिनु यसैको संकेत हो। कुनै समाजमा परिवर्तन ल्याउने काम केवल सरकारको जिम्मेवारी होइन। सचेत नागरिकको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सिलवालले आफूलाई यही भूमिकामा स्थापित गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ।
आजको नेपालमा सूचना लुकाउन पहिलेभन्दा कठिन भएको छ। मोबाइल क्यामेरा हरेक नागरिकको हातमा छ। इन्टरनेटको पहुँच विस्तार भएको छ।
सामाजिक सञ्जालले सूचना फैलाउने गति असाधारण बनाएको छ। यही परिवेशले मुकुन्द सिलवाल जस्ता सामाजिक अभियन्ताहरूलाई जन्म दिएको हो।उनीहरू न त पूर्ण रूपमा पत्रकार हुन्, न राजनीतिज्ञ, न सरकारी निरीक्षक तर उनीहरू नागरिक समाजको एउटा नयाँ स्वरूपका प्रतिनिधि हुन्।
काठमाडौंको उत्तरी भेगमा साँझ पर्न थाल्छ। सडकमा बत्ती बल्छन्। मानिसहरू घर फर्किन थाल्छन्। तर सामाजिक सञ्जालको संसारमा गतिविधि रोकिन्न।
कतै कुनै समस्या देखिएको हुन्छ। कतै कुनै नागरिकले प्रश्न उठाइरहेको हुन्छ। कतै कुनै भिडियो भाइरल भइरहेको हुन्छ र ती सबैबीच एउटा नाम फेरि देखापर्छ—मुकुन्द सिलवाल। उनीप्रति सबैको धारणा एउटै नहुन सक्छ। उनको शैली सबैलाई मन नपर्न सक्छ। उनका गतिविधिमाथि बहस हुन सक्छ। आलोचना हुन सक्छ। समर्थन हुन सक्छ तर एउटा कुरा भने अस्वीकार गर्न कठिन छ—डिजिटल युगमा नागरिक सहभागिताको नयाँ अध्याय लेखिँदै गर्दा मुकुन्द सिलवाल जस्ता पात्रहरूले सार्वजनिक बहसलाई जीवित राख्न भूमिका खेलिरहेका छन्। किनकि लोकतन्त्र केवल निर्वाचनले चल्दैन। लोकतन्त्र प्रश्नले चल्छ र प्रश्न गर्न नडराउने नागरिकहरूबाट समाजमा परिवर्तनको सम्भावना जन्मिन्छ।
