— डि.बि.पराजुली
नेपालको समाज शताब्दीयौँदेखि परिवार, समुदाय, परम्परा, पारस्परिक सहयोग र नैतिक उत्तरदायित्वमा आधारित सामाजिक संरचनाबाट निर्देशित हुँदै आएको छ। गाउँघरमा दुःख–सुखमा एकअर्कालाई साथ दिने, चाडपर्व सामूहिक रूपमा मनाउने, बुढापाकालाई सम्मान गर्ने, श्रमदान गर्ने र सामाजिक जिम्मेवारीलाई व्यक्तिगत हितभन्दा माथि राख्ने संस्कार नेपाली जीवनको आधार मानिन्थ्यो। तर पछिल्लो केही दशकमा ती सामूहिक मूल्यहरू क्रमशः कमजोर हुँदै गएका छन्। आधुनिकता, बजारवाद, प्रविधि, वैदेशिक रोजगारी, शहरीकरण र उपभोक्तावादी संस्कृतिको प्रभावले व्यक्तिलाई केन्द्रमा राख्ने सोच अर्थात् व्यक्तिवाद बलियो हुँदै गएको छ।
व्यक्तिवाद आफैँमा नकारात्मक विचारधारा होइन। यसले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, आत्मनिर्भरता, अधिकारप्रति चेतना र आत्मविकासलाई प्रोत्साहन गर्छ। तर जब व्यक्तिवादले सामाजिक उत्तरदायित्व, पारिवारिक सम्बन्ध, सामुदायिक भावना र नैतिक दायित्वलाई कमजोर बनाउँछ, तब त्यो समाजको सामाजिक संस्कारका लागि चुनौती बन्न सक्छ। नेपालमा अहिले देखिएको सामाजिक परिवर्तनलाई यही दृष्टिकोणबाट अध्ययन गर्दा व्यक्तिवादको अत्यधिक प्रभावले सामूहिक संस्कारमा आएको क्षयलाई गम्भीर सामाजिक प्रश्नका रूपमा उठाउन सकिन्छ।
नेपाली समाजको परम्परागत संरचना मूलतः सामूहिक जीवनशैलीमा आधारित थियो। संयुक्त परिवार, गुठी प्रणाली, पर्म–परोपकार, गाउँस्तरीय श्रमदान, धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वहरूमा सामूहिक सहभागिता, र समुदायको हितलाई व्यक्तिगत हितभन्दा प्राथमिकता दिने प्रवृत्तिले नेपाली समाजलाई दीर्घकालसम्म एकताबद्ध राख्यो।
- संयुक्त परिवार ले आर्थिक सुरक्षा, भावनात्मक सहारा र सामाजिक अनुशासन प्रदान गर्थ्यो।
- गुठी र सामुदायिक संस्था ले धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक कार्यहरू सञ्चालन गर्दै सामूहिक उत्तरदायित्वको भावना विकास गर्थे।
- पर्म र श्रमदान जस्ता परम्पराले आर्थिक स्रोत सीमित भए पनि समाजलाई परस्पर सहयोगमा टिकाइराख्थे।
- चाडपर्व र संस्कार हरू केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई सामाजिक सम्बन्ध सुदृढ गर्ने माध्यम थिए।
यी परम्परागत अभ्यासहरूले नेपाली समाजमा “म” भन्दा “हामी” भन्ने सोचलाई बलियो बनाएका थिए। समाजमा व्यक्तिको पहिचान केवल उसको व्यक्तिगत उपलब्धिबाट होइन, परिवार, जाति, समुदाय र गाउँसँगको सम्बन्धबाट पनि निर्धारण हुन्थ्यो।
व्यक्तिवाद भनेको व्यक्तिको स्वतन्त्रता, अधिकार, इच्छा र आत्मनिर्णयलाई केन्द्रमा राख्ने सामाजिक–दार्शनिक दृष्टिकोण हो। पश्चिमी समाजमा औद्योगिक क्रान्ति, उदारवाद, पूँजीवाद र लोकतान्त्रिक चेतनाको विकाससँगै व्यक्तिवाद बलियो भएको मानिन्छ। नेपालमा भने व्यक्तिवादको प्रभाव मुख्यतः आधुनिक शिक्षा, शहरीकरण, सञ्चार प्रविधि, वैश्वीकरण र वैदेशिक रोजगारका माध्यमबाट फैलिएको देखिन्छ।
- शहरीकरण ले गाउँको सामुदायिक जीवनशैलीलाई कमजोर बनाउँदै व्यक्तिगत जीवनशैलीलाई प्रोत्साहन गर्यो।
- वैदेशिक रोजगारी ले आर्थिक अवसर प्रदान गरे पनि परिवार र समुदायसँगको प्रत्यक्ष सम्बन्धमा दूरी बढायो।
- प्रविधि र सामाजिक सञ्जाल ले व्यक्तिलाई विश्वसँग जोड्यो, तर स्थानीय सामाजिक सम्बन्धलाई कमजोर बनाउने प्रवृत्ति पनि देखियो।
- बजारवाद र उपभोक्तावाद ले व्यक्तिको मूल्यांकन नैतिकता वा सामाजिक योगदानभन्दा आर्थिक क्षमता र भौतिक उपभोगका आधारमा हुन थालेको छ।
यसरी व्यक्तिवादको उदयले नेपाली समाजमा सकारात्मक परिवर्तनहरू पनि ल्याएको छ, जस्तै व्यक्तिगत अधिकारप्रति चेतना, लैङ्गिक समानताको माग, शिक्षा र पेशागत स्वतन्त्रताको विस्तार। तर यसको असन्तुलित प्रभावले सामाजिक संस्कारमा नकारात्मक असर पनि पारेको छ।
नेपालमा संयुक्त परिवार लामो समयसम्म सामाजिक सुरक्षा र नैतिक शिक्षाको प्रमुख आधार थियो। अहिले रोजगारी, शिक्षा र व्यक्तिगत जीवनशैलीका कारण साना परिवारको प्रवृत्ति बढेको छ। यसले व्यक्तिलाई स्वतन्त्रता दिएको भए पनि बुढाबुढीको हेरचाह, बालबालिकाको सामाजिक शिक्षा र पारिवारिक सहकार्य कमजोर भएको छ।
पहिले गाउँमा घर बनाउने, खेत रोप्ने, विवाह–शादी वा दुःखद घटनामा समुदायका मानिसहरू सक्रिय रूपमा सहभागी हुन्थे। अहिले शहरी जीवनशैली, व्यस्तता र व्यक्तिगत प्राथमिकताका कारण सामुदायिक सहभागिता घट्दै गएको छ। धेरै मानिसहरू आफ्नो व्यक्तिगत काम र सुविधालाई सामाजिक दायित्वभन्दा प्राथमिकता दिन थालेका छन्।
नेपाली संस्कृतिमा बुढापाका ज्ञान, अनुभव र नैतिक मार्गदर्शनका स्रोत मानिन्थे। तर आधुनिक व्यक्तिवादी सोचले युवा पुस्तालाई आत्मनिर्भर र स्वतन्त्र निर्णयतर्फ उन्मुख बनाएको छ। यसले सकारात्मक रूपमा आत्मविश्वास बढाएको भए पनि कतिपय अवस्थामा बुढापाकाको अनुभव र परम्परागत ज्ञानलाई उपेक्षा गर्ने प्रवृत्ति बढेको देखिन्छ।
चाडपर्वहरू पहिले सामाजिक मेलमिलाप, सांस्कृतिक निरन्तरता र सामूहिक उत्सवका माध्यम थिए। अहिले धेरै चाडपर्वहरू भौतिक प्रदर्शन, खर्चिलो प्रतिस्पर्धा र सामाजिक प्रतिष्ठा प्रदर्शनको माध्यम बन्न थालेका छन्। यसले संस्कारको मूल भावभन्दा बाह्य प्रदर्शनलाई बढी महत्त्व दिने प्रवृत्ति बढाएको छ।
व्यक्तिवादको अत्यधिक प्रभावले व्यक्तिलाई आफ्नो सफलता, सुविधा र लाभलाई प्राथमिकता दिन प्रेरित गर्छ। यसले समाजप्रति जिम्मेवारी, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण, सामाजिक न्यायप्रति संवेदनशीलता र परोपकारको भावना कमजोर बनाउन सक्छ। भ्रष्टाचार, सामाजिक असमानता, सार्वजनिक सम्पत्तिको दुरुपयोग र सामाजिक उदासीनता पनि यही प्रवृत्तिसँग सम्बन्धित देखिन्छन्।
पहिले छिमेकी सम्बन्ध आत्मीय, सहयोगी र दैनन्दिन जीवनसँग जोडिएका हुन्थे। अहिले शहरी क्षेत्रमा छिमेकीहरूबीचको सम्बन्ध धेरै हदसम्म औपचारिक र सीमित भएको छ। मानिसहरू आफ्नै निजी दायरामा सीमित हुन थालेका छन्, जसले सामाजिक विश्वास र सामूहिक सुरक्षाको भावना कमजोर बनाएको छ।
- परिवारिक विखण्डन : संयुक्त परिवारको स्थान साना परिवारले लिनु र पारिवारिक सहकार्य घट्नु।
- बुढाबुढीको उपेक्षा : वृद्धाश्रमको आवश्यकता बढ्नु र बुढापाकाको हेरचाहमा कमी आउनु।
- सामुदायिक उदासीनता : सामाजिक कार्य, श्रमदान र सामूहिक निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता घट्नु।
- भौतिकवादको वृद्धि : व्यक्तिको मूल्यांकन नैतिकता वा सामाजिक योगदानभन्दा आर्थिक हैसियतका आधारमा हुन थाल्नु।
- सांस्कृतिक दूरी : युवा पुस्तामा परम्परागत संस्कार, भाषा, रीतिरिवाज र स्थानीय पहिचानप्रति चासो घट्नु।
- सामाजिक विश्वासमा कमी : छिमेकी, समुदाय र संस्थाप्रति विश्वास कमजोर हुनु।
व्यक्तिवादलाई केवल नकारात्मक दृष्टिले मात्र हेर्नु उचित हुँदैन। यसले नेपाली समाजमा केही महत्त्वपूर्ण सकारात्मक परिवर्तनहरू पनि ल्याएको छ।
- व्यक्तिगत अधिकारप्रति चेतना : शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको माग बलियो भएको छ।
- आत्मनिर्भरता : व्यक्तिहरू आफ्नै क्षमता र मेहनतका आधारमा जीवन निर्माण गर्न प्रेरित भएका छन्।
- लैङ्गिक समानता : महिलाहरूको शिक्षा, रोजगारी र निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता बढेको छ।
- सामाजिक बन्धनबाट मुक्ति : केही परम्परागत विभेदकारी अभ्यासहरूलाई चुनौती दिन व्यक्तिवादी चेतनाले सहयोग गरेको छ।
यसैले समस्या व्यक्तिवादमा मात्र होइन, यसको असन्तुलित र सामाजिक उत्तरदायित्वविहीन प्रयोगमा रहेको छ।
सामूहिक जीवनशैली कमजोर हुँदा व्यक्तिहरू सामाजिक सहाराबाट वञ्चित हुन सक्छन्। परिवार र समुदायसँगको दूरीले एक्लोपन, मानसिक तनाव र असुरक्षाको भावना बढाउन सक्छ।
जब समाजमा भौतिक सफलता नै मुख्य मूल्य बन्छ, तब आर्थिक रूपमा कमजोर वर्गहरू सामाजिक रूपमा पछाडि पर्ने जोखिम बढ्छ। सामूहिक सहयोग कमजोर हुँदा सामाजिक सुरक्षा जाल पनि कमजोर हुन सक्छ।
परम्परागत संस्कार, भाषा, रीतिरिवाज र सामुदायिक अभ्यास कमजोर हुँदा समाजको सांस्कृतिक पहिचानमा संकट आउन सक्छ। युवा पुस्ताले आफ्नो सांस्कृतिक जरोसँग दूरी महसुस गर्न सक्छ।
समाजमा पारस्परिक विश्वास कम हुँदा सहयोग, सहकार्य र सामाजिक एकता कमजोर हुन्छ। यसले लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको प्रभावकारिता र सामाजिक स्थिरतामा पनि असर पार्न सक्छ।
नेपाल अहिले संक्रमणकालीन सामाजिक अवस्थाबाट गुज्रिरहेको छ। एकातिर परम्परागत सामूहिक संस्कारहरू कमजोर हुँदै गएका छन् भने अर्कोतिर आधुनिक व्यक्तिवादी मूल्यहरू बलियो हुँदै गएका छन्। यो परिवर्तन पूर्णतः नकारात्मक वा सकारात्मक होइन; यसको प्रभाव सन्दर्भ र सन्तुलनमा निर्भर गर्दछ।
- शहरी क्षेत्रमा व्यक्तिवादी जीवनशैली बढी देखिन्छ, जबकि ग्रामीण क्षेत्रमा सामुदायिक संस्कार अझै केही हदसम्म कायम छन्।
- वैदेशिक रोजगारीले आर्थिक समृद्धि ल्याए पनि पारिवारिक सम्बन्धमा दूरी बढाएको छ।
- प्रविधिले सूचना र अवसरको पहुँच बढाएको छ, तर प्रत्यक्ष सामाजिक सम्बन्धलाई कमजोर बनाएको छ।
- शिक्षाले व्यक्तिलाई स्वतन्त्र सोच र अधिकारप्रति सचेत बनाएको छ, तर नैतिक शिक्षा र सामाजिक उत्तरदायित्वमा पर्याप्त ध्यान नदिएको आलोचना पनि गरिन्छ।
व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र सामाजिक उत्तरदायित्वबीच सन्तुलन कायम गर्न आवश्यक छ। व्यक्तिलाई आफ्नो अधिकारको प्रयोग गर्दा समाजप्रति पनि जिम्मेवार हुनुपर्ने चेतना विकास गर्नुपर्छ।
परिवारलाई केवल आर्थिक इकाइ नभई नैतिक शिक्षा, भावनात्मक सहारा र सामाजिक संस्कारको आधारका रूपमा पुनः स्थापित गर्नुपर्छ। बुढाबुढीको सम्मान, बालबालिकाको सामाजिक शिक्षा र पारिवारिक संवादलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।
गुठी, आमा समूह, युवा क्लब, सहकारी संस्था र स्थानीय सामाजिक संगठनहरूलाई सक्रिय बनाउँदै सामुदायिक सहभागिता बढाउन सकिन्छ। यस्ता संस्थाहरूले सामाजिक एकता र सहयोगको भावना पुनर्जीवित गर्न सक्छन्।
विद्यालय र विश्वविद्यालय शिक्षामा केवल पेशागत सीप मात्र होइन, नैतिकता, सामाजिक उत्तरदायित्व, सहकार्य, परोपकार र सांस्कृतिक चेतनालाई पनि समावेश गर्नुपर्छ।
चाडपर्व, लोकसंस्कृति, भाषा, परम्परागत कला र सामूहिक संस्कारलाई आधुनिक सन्दर्भमा संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ। यसले युवा पुस्तालाई आफ्नो सांस्कृतिक पहिचानसँग जोड्न मद्दत गर्छ।
सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण, सामाजिक न्याय, भ्रष्टाचारविरुद्धको चेतना र नागरिक जिम्मेवारीलाई बलियो बनाउन राज्य, नागरिक समाज र सञ्चार माध्यमले संयुक्त रूपमा काम गर्नुपर्छ।
नेपालको सामाजिक संस्कारमा देखिएको परिवर्तनलाई केवल “पतन” भनेर मात्र व्याख्या गर्नु पर्याप्त हुँदैन। यो परिवर्तन आधुनिकता, आर्थिक अवसर, शिक्षा, प्रविधि र वैश्वीकरणसँग जोडिएको जटिल सामाजिक प्रक्रिया हो। तथापि, जब व्यक्तिवादले सामूहिक उत्तरदायित्व, पारिवारिक सम्बन्ध, सामुदायिक सहभागिता, नैतिक मूल्य र सांस्कृतिक पहिचानलाई कमजोर बनाउँछ, तब यसले समाजको सामाजिक संरचनामा नकारात्मक असर पार्न सक्छ।
नेपालको शक्ति सदैव यसको सामूहिक संस्कार, परोपकार, सहकार्य र सामाजिक एकतामा रहेको छ। आधुनिक व्यक्तिवादी मूल्यहरूलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नु सम्भव र आवश्यक छैन, किनकि तिनले व्यक्तिगत अधिकार, आत्मनिर्भरता र सामाजिक परिवर्तनका लागि महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। तर नेपाली समाजले “म” र “हामी” बीचको सन्तुलन कायम गर्न सकेन भने सामाजिक विखण्डन, सांस्कृतिक दूरी र नैतिक ह्रासका समस्या अझ गहिरिन सक्छन्।
यसैले नेपालको सामाजिक भविष्यका लागि आवश्यक कुरा व्यक्तिवादलाई सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्ने, आधुनिकतालाई सांस्कृतिक मूल्यसँग सन्तुलित गर्ने, र व्यक्तिगत स्वतन्त्रतालाई सामूहिक हितसँग समन्वय गर्ने हो। यही सन्तुलनले नेपाली समाजलाई आधुनिक, प्रगतिशील र संस्कारयुक्त दिशातर्फ अग्रसर गराउन सक्छ।
